کودتای نوژه چگونه لو رفت؟

تیرماه سال 59، حدود 75 روز قبل از حمله همه جانبه عراق به ایران، کودتای نوژه قبل از این که وارد فاز اجرا شود، لو رفت. در پی آن بسیاری از عوامل آن بازداشت، محاکمه و 121 تن از آنان، به جوخه اعدام سپرده شدند(+).

.

در این که این کودتا چگونه لو رفت، روایت‌های متنوعی وجود دارد. روایت رسمی، که بر اساس آن فیلم سینمایی «رابطه پنهانی» توسط جهانگیر جهانگیری در سال 1371 ساخته شد، مدعی است یکی از خلبانهای دخیل در اجرای نقشه کودتا دچار عذاب وجدان می‌شود و در نهایت کودتا را ساعاتی قبل از شروع به مقامات لو می‌دهد. چند سال قبل هم در یک برنامه زنده تلویزیونی صدای آمریکا، یک مصاحبه شونده، یکی از عوامل رده بالای کودتا را که مدعی بود خود بعدها به دلال اسلحه برای جمهوری اسلامی در طول جنگ تبدیل شد، عامل لو دادن کودتا معرفی کرد (اگر درست به خاطر داشته باشم از "منوچهر قربانی‌فر" نام برد). یک بار هم در یک جلسه توجیهی، در دوران عضویت در بسیج دانشجویی، یک سخنران لو رفتن آن را یک امداد غیبی اعلام کرد و در شرح ماجرا گفت که وقتی ماموران کمیته برای بازرسی منزلی رفته بودند، سگ نگهبان یکی از ماموران را ترساند و مامور به انباری خانه پناه برد که دید آنجا کلی اسلحه انبار شده است!

.

اما روایت حجت‌الاسلام و المسلمین سید هادی خسروشاهی، که بعد از انقلاب نماینده رهبری انقلاب در وزارت ارشاد بوده جدای از این که با روایت‌های مرتبط با عذاب وجدان «یک خلبان» نمی‌خواند، با برخی ادعاهای قبلی در مورد نقش حزب توده در لو دادن کودتا همخوانی دارد. این روایت در شماره اخیر مجله «اندیشه پویا» (شماره 11) چاپ شده. طبق آنچه در یادداشت آقای سید هادی خسروشاهی آمده، حزب توده از طریق وی برخی گزارش‌ها را به مقامات نظام ِ تازه تاسیس منتقل می‌کرده است؛ از آن جمله برنامه رفت و آمد عناصر سلطنت‌طلب و محل سکونت آنها با رسم کروکی! تصویر چند گزارش دست‌نویس هم چاپ شده است. خسروشاهی می‌گوید که برخی را برای دادستان انقلاب (شهید قدوسی) می‌فرستاده، برخی را هم به دلیل اهمیت، خود شخصا تحویل مرحوم حاج احمد آقا می‌داده. خسروشاهی یکی از موارد بسیار مهمی را که حزب توده گزارش می‌دهد، گزارش برنامه‌ریزی برای کودتای نوژه عنوان کرده و نوشته:

.

آقای کیانوری به دفتر من آمد و گزارش و تاریخ و محل اجتماع افسران در پارک لاله، بمباران جماران و غیره را به من داد. من باز هم باور نکردم اما کیانوری اصرار داشت که این خبر جدی و حتمی است. کیانوری گفت: «بانویی که قرار است اعلامیه پیروزی کودتا را بخواند، عضو حزب ماست و این اطلاعات کامل و دقیق است.» من بلافاصله به جای دفتر شهید قدوسی، به بیت امام رفتم و کپی گزارش را به احمد آفا دادم که نخست ایشان باور نکرد. مرحوم اشراقی که در بیرونی حضور داشت با لحن تندی به من گفت: «شما هم هر مزخرفی را که اینها می‌گویند باور می‌کنید؟». من  هم با ناراحتی گفتم: «جناب اشراقی! من اطلاعی را که به دستم رسیده به احمدآقا دادم و در درستی و اشتباه بودن آن نظری ندارم. اینها می گویند که قطعی است و محل و تاریخ آن را هم نوشته‌اند. ان‌شالله که دروغ باشد!» وقتی کودتا کشف و خنثی شد آقای اشراقی به دفتر من در وزارت ارشاد آمد. با من ملاقات کرد و رسما به خاطر عصبانیتی که ابراز کرده بود عذرخواست.»

.

آقای خسروشاهی در همین یادداشت اعلام کرده که حزب توده از معرفی آن بانویی که قرار بود اعلامیه پیروزی کودتا را قرائت کند بارها خودداری می‌کند. دادستانی خواستار تکمیل پرونده بوده. در نهایت کیانوری اعلام می‌کند که وی از کشور خارج شده و مقیم آلمان است و قصد مراجعت هم ندارد.

.

از نکات جالب تاریخ انقلاب این که حزب توده با وجود حمایت از انقلاب در مقاطعی حساس از جمله در کودتای نوژه و جنگ ایران و عراق، اواخر سال ۱۳۶۱ و سال ۱۳۶۲، بسیاری از رهبران، اعضا و هواداران خود را به بهانه طرح کودتا دستگیر شده دید! چند ماه بعد در اعترافات تلویزیونی ضبط شده عده‌ای از رهبران اعترافاتی کردند (از جمله اعتراف به جاسوسی برای شوروی). اولین برنامه از این سری برنامه‌ها  اردیبهشت ماه ۱۳۶۲ و با حضور کیانوری و همچنین به‌آذین برگزار شد. کیانوری، تکیده و درهم شکسته، اظهار داشت که حزب توده از آغاز تأسیس در ۱۳۲۰ تابه حال، ابزاری برای جاسوسی و خیانت بوده‌است. هشت عضو دیگر کمیته مرکزی از جمله محمدعلی عمویی زندانی سیاسی مشهور که ۲۴ سال را در زندان حکومت پهلوی گذرانده بود، نیز در برنامه‌های بعدی بر پرده تلویزیون ظاهر شدند و به نفی خود و اعترافاتی مشابه پرداختند. در میانه بازجویی‌ها تقی کی‌منش و ۱۳ تن دیگر از اعضای حزب درگذشتند و از این رو در میزگردهای تلویزیونی دیده نشدند.(+)

چشم ملت مهم بود

سی و سه سال قبل در روزی مثل امروز، کودتای نوژه لو رفت و شکست خورد. مجله «اندیشه پویا» در شماره اخیر خود (شماره هشت)، به قلم مارک گازیوروسکی گزارشی خواندنی از این کودتا چاپ کرده زیر عنوان «داستان یک کودتاچی» با عکسی بزرگ از شاپور بختیار. در این گزارش از نقش بختیار در این کودتا تا حمایت صدام از کودتا و حدس و گمان‌هایی درباره نحوه لو رفتن نقشه، منابع مالی و فعالیت‌های بعدی سران کودتا پس از شکست طرح، مطالبی قابل توجه آمده؛ اینکه  حدود 150 کودتاچی اعدام شدند و عده‌ای به خارج از کشور فرار کردند، ارتش دوباره تصفیه شد و دو ماه و نیم بعد که عراق حمله کرد، ارتش خیلی تحلیل رفته بود.

.

اینجا(+) هم روایتی رسمی را می توانید بخوانید!

.

در پرونده کودتا اما یک چیز برای من، از هر چیز دیگری، همیشه، قابل توجه‌تر بوده؛ و آن: صحبتهای رهبر فقید انقلاب در مورد کودتا. گاهی فکر می‌کنم همان می‌توانست نقشه راه سالهای بعد انقلاب باشد ... گفته بود: «فرض کنید چند تا جا[را]هم کوبیده بودید، شما بالاخره باید زمین هم بیایید یا همان آسمان می‏مانید؟ ما از این امور نمی‏ترسیم. ما از قشرهای خودمان می‏ترسیم؛ از خودمان. چنانچه شما آقایان و همپالگیهای شما، سنخ روحانیت همه ـ ایّدهم اللّه‏ تعالی ـ اگر کارهایی خدای نخواسته انجام بدهید که از چشم ملت بیفتید، ولو در دراز مدت، آن روز است که فانتوم لازم نیست دیگر، خود ملت شما را کنار می‏زند.»(+)

.

چشم ملت مهم بود؛ مهم تر از کودتا. آن، واقعا هشداری هوشمندانه بود، تأکیدی بر «کارآمدی» صرف حاکمان. اما احتمالا باور آن، بسیار دشوار بود و طبعا عمل به آن نیز. «چشم ملت» که مهم باشد، کودتا و فانتوم و باتوم و اشک‌آور، حتی حبس و حصر، که همه نشانه‌ی آویختن از «زور»اند، کمیاب می‌شوند ... «چشم ملت» که مهم باشد حتی پرونده‌ای پیدا نمی‌شود که رویش نوشته شده باشد: «حمله به کوی دانشگاه» و بدتر؛ با مُهری روی آن: «مسکوت»، «بایگانی».

.

خوف بنیانگذار

امام خمینی بعد از کشف کودتای نوژه گفته بود: "ما از این امور ترس نداریم. ما از قشرهای خودمان می‌ترسیم شما صنف روحانیت، هم ایدهم الله تعالی، اگر چنانچه کارهایی خدا نخواسته انجام دهید که از چشم ملت بیفتید، حتی در دراز مدت، آن روز است که دیگر فانتوم لازم نیست، خود ملت شما را کنار می زند و ملت هم بی هادی کاری نمی‌تواند انجام بدهد... من خوفم از این است که ما نتوانیم، روحانیت نتواند آن چیزی که بر عهده اوست صحیح انجام دهد"

.

.

.

آن روز دیگر فانتوم لازم نیست

خبری که در برخی پایگاه های خبری درباره دست داشتن برخی روحانیان بلند پایه حکومتی در امور کلان اقتصادی به نقل از سخنرانی چهارده اردیبهشت ماه گذشته عباس پاليزدار، در دانشگاه بوعلی همدان منتشر شده، اگر نه تکان دهنده، ولی بی سابقه است. وی از اعضای ستاد مردمی حامیان احمدی نژاد در انتخابات سه سال پیش بوده است (موضع گیری تابناک را اینجا ببینید). حتی اگر فرض کنیم کل این خبر کذب و یا لااقل ناقص و تحریف شده باشد، باز نمی توان سقوط آزاد اعتماد مردم به روحانیون، به خصوص روحانیون منصب دار، را حاشا کرد و این همان چیزیست که بنیانگذار جمهوری اسلامی بیست و هشت سال قبل هم درباره آن سخن گفته بود ... /ا
*
کودتای نوژه نام طرحی نظامی با نام نجات قیام انقلاب بزرگ بود که در آن تنی چند از افسران ارتش شاهنشاهی ایران با تمرکز افسران نیروی هوایی برای بازگردان شاپور بختیارو حذف امام خمینی و نابودی جمهوری اسلامی طرح ریزی کرده بودند که با لو رفتن کودتا درهجده تیر 59 و محاکمه عوامل و دست اندرکاران آن، این اقدام قبل از هر اقدامی با شکست مواجه شد. /ا
با شروع عملیات قرار بود ابتدا منطقه مسکونی جماران به صورت وسیع بمباران شود. پس از بمباران هوایی،سایر مراکز حساس تهران باید توسط کماندوهای تیپ ۲۳ نوهد تسخیر می‌شدند. پس از این پیروزی با اعلام حکومت نظامی به مدت سه روز قدرت توسط نظامیان قبضه و مهار می شد. /ا
این کودتا از لحاظ تجهیزات به کار گرفته شده در تاریخ کودتاهای جهان بی سابقه بود به طوری که سیا موفقیت آن را قطعی می‌دانست. امید به موفقیت کودتا تا بدان حد بود که حتی اعلامیه پیروزی آن نیز آماده شده و خانه‌ای نیز برای انتقال سید کاظم شریعتمداری به تهران اجاره شده بود.او باید در این خانه مستقر می‌شد و به‌عنوان رهبر مذهبی کودتا آن را تایید می‌کرد. /ا
کلیه برنامه‌ها تا ۴۸ ساعت قبل از کودتا طبق برنامه پیش می‌رفت، اما شب قبل از حادثه یکی از خلبانانی که برای کودتا پیش بینی شده بود دچار تردید شده و پس از مشورت با مادرش شدت تردید‏‏ها و تشویق‌های او با مخالفت مادرش افزایش می‌یابد و سرانجام وی موفق به ملاقات با آیت الله خامنه ای شده و اطلاعات موثر و کارا از کودتا را تا مقدار زیادی افشا می‌کند. /ا
همه عوامل و رهبران این کودتا در دادگاه های انقلاب در سال ۱۳۵۹ به اعدام محکوم شده و تیرباران شدند.امام خمینی پس از عملیات خنثی سازی کودتا در حسینیه جماران طی سخنانی گفتند: "توطئه‌ای که معلوم است چنانچه موفق به کشفش هم نشده بودیم و قیام هم کرده بودند مردم آن را خفه می‌کردند؛ ما از این امور ترس نداریم. ما از قشرهای خودمان می‌ترسیم؛ شما صنف روحانیت اگر چنانچه کارهایی خدا نخواسته انجام دهید که از چشم ملت نیفتد ولو در دراز مدت، آن روز است که دیگر فانتوم لازم نیست؛ خود ملت شما را کنار می‌زنند ... من خوفم از این است که ما نتوانیم، روحانیت نتواند آن چیزی که بر عهده اوست صحیح انجام دهد" . /ا